Əhalinin sayı,əhalinin yaş-cins tərkibi və onun təkrar artımı

Yazar
21-iyl-2026, 16:43
10 Baxış

Tarixi inkişafın əvvəlki dövrlərində əhalinin artım sürəti az olmuşdur. Lakin XX əsrdən etibarən əhalinin sayı kəskin artmağa başlamışdır. Müxtəlif regionlarda əhalinin artımı eyni deyil. Əhalinin təbii artımının I və II tipinə aid ölkələrdə doğum və ölüm arasında kəskin fərqlər müşahidə olunur.

Dünyada əhalinin sürətlə artması bir sıra problemlərin yaranmasına səbəb olur.

Maddi istehlakın artması. Əhali artdıqca onun ərzaq, su, gündəlik tələbat mallarına ehtiyacı da artır. Bu isə öz növbəsində, həyat səviyyəsinin aşağı düşməsinə səbəb olur.

Şəhərlərin böyüməsi. Kənd təsərrüfatı istehsalı çox əməktutumlu olmadığından, artan əhali şəhərlərə üz tutur.

Ətraf mühitin çirklənməsi. Bu, şəhərlərin artması, məişət tullantılarının çoxalması, kənd təsərrüfatının intensivləşdirilməsi hesabına baş verir. Çirklənmə insanların genofondunun pisləşməsinə səbəb olan xəstəliklərin yayılmasına gətirib çıxarır. Məsələn, 2019-cu ilin dekabrında Çinin Uhan şəhərində naməlum mənşəli pnevmoniya xəstəliyi aşkar edildi. BMT nəzdində fəaliyyət göstərən Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) bu xəstəliyi koronavirus – 2019-n COV adlandırdı və 2020-ci ili pandemiya ili (pandemiya – böyük ərazidə yayılan və çoxlu sayda insana təsir edən epidemiya deməkdir) elan etdi. COVİD–19 xəstəliyi müxtəlif formalarda dünya ölkələrində, o cümlədən Azərbaycanda yayıldı.

Həyat səviyyəsinin aşağı düşməsi. Onun əsas amilləri çoxuşaqlılıq və bununla bağlı ailə büdcəsinin azalması, torqağın və mənzillərin, həmçinin yaşamaq üçün zəruri olan bütün resursların qiymətinin qalxması ilə bağlıdır.

Əhalinin yaş və cins tərkibinin dəyişməsi. Gənc yaşda olan əhalinin çoxalması işsizlik səviyyəsinin artmasına səbəb olur.

Əhalinin sıxlığı. Bu amil ətraf mühitin çirklənmə sürətini artırır, insanlarda hormonal pozuntuların yaranmasına, ailədə və cəmiyyətdə təcavüzkarlıq meyillərinin çoxalmasına səbəb olur. Yüksək sıxlığın sosial-psixoloji fəsadlarına narkomaniya, cinayətkarlıq və s. aiddir.

Əhalinin təbii artımı ilə bağlı problemlərin həlli yolları:
– doğumun azaldılması;
– nikah yaşının yuxarı qaldırılması;
– azuşaqlı ailələrin üstünlüklərinin təbliği;
– əhalinin tibbi cəhətdən maarifləndirilməsi;
– boş ərazilərin mənimsənilməsi.

Əhalinin azalması ilə bağlı problemlərin həlli yolları:
– əhalinin fiziki və mənəvi sağlamlığının qorunması;
– ekoloji siyasətin aparılması və təbii sistemlərin bərpası;
– ailə, analar və uşaqlara dövlət dəstəyinin təmin olunması;
– gənclərin yaradıcılıq potensialının reallaşdırılması üçün şəraitin yaradılması.

Dünya ölkələrinin çoxu qlobal demoqrafik problemin vacibliyini dərk edir və bu istiqamətdə səylərini birləşdirməyə çalışır. Əhalinin təbii və mexaniki artımı ilə bağlı problemlərin həlli ilə BMT-nin Əhali Fondu məşğul olur. Problemin əsas ağırlıq

mərkəzi Afrika, Asiya və Latın Amerikası ölkələrinə düşür. Əhali Fondunun əsas funksiyası daha çox inkişaf etməkdə olan ölkələrdə ailə planlaşdırılması və doğumun tənzimlənməsi, əhali artımı ilə bağlı maarifləndirmə işləri, əhaliyə aid məlumatların toplanması və təhlili, müxtəlif fəaliyyət proqramlarının işlənib-hazırlanmasından ibarətdir.

Əhalinin durmadan artması ilə yanaşı, sənaye istehsalının genişlənməsi və təbii ehtiyatların daha çox istehlak olunması yaxın 100 il ərzində bəşəriyyətin mövcudluğunu sual altında qoya bilər.

Dünya əhalisinin təbii artımında yüksək göstəricilər üstünlük təşkil etmişdir. Əhali artımının ənənəvi tipi adlandırılan II tip çox yüksək doğum və aşağı ölüm nəticəsində yüksək təbii artımla (hər 1000 nəfərə 12 nəfər və daha artıq) səciyyələnir.

Doğumun yüksək olması adət-ənənə, dini amillər, təhsil, ailə planlaşdırılmasının olmaması ilə əlaqədardır. Belə ölkələrdə kənd təsərrüfatı işlərində işçi qüvvəsi tələb olunduğu üçün erkən yaşlarından uşaqlar əməyə cəlb edilir. Əvvəllər ölüm hallarının yüksək olması əhalinin sanitar-gigiyenik həyat şəraitinin pis və səhiyyənin zəif inkişafı ilə əlaqədar idi. Tez-tez baş verən epidemiyalar və müharibələr də çoxsaylı insan itkisinə səbəb olurdu.

XX əsrin əvvəlində səhiyyənin inkişafı, insanların həyat şəraitinin yaxşılaşması ölümün azalmasına səbəb olmuşdur. Doğumun yüksək səviyyədə qalması əhalinin təbii artımının çoxalması və sayının kəskin artması ilə nəticələnmişdir

XX əsrin ikinci yarısından başlayaraq elmin, təbabətin inkişafı, ailə planlaşdırılması siyasəti, qadınların ictimai aktivliyinin artması, şəhər həyat tərzinin yayılması nəticəsində təbii artım səviyyəsi aşağı düşdü. Sənayenin inkişafı kənd əhalisinin şəhərlərə köçməsinə səbəb oldu. Şəhərlərdə yaşayan ailələrdə isə uşaqların sayı kənd ailələrinə nisbətən həmişə az olmuşdur.

Hazırda dünyanın müxtəlif region və ölkələrində demoqrafik vəziyyət fərqlidir. Afrika, Asiya və Latın Amerikası ölkələrinin əksəriyyətində əhalinin təbii artımı yüksəkdir. Belə ölkələrdə demoqrafik partlayış baş verir, yəni ölümün az, doğumun çox olması nəticəsində əhalinin sayının yüksək templə artması müşahidə edilir.

Avropa, Şimali Amerika və Avstraliyada isə təbii artım göstəriciləri aşağıdır. Bu ölkələrdə əhali artımının I tipi – doğumun və ölümün aşağı olması (hər 1000 nəfərə 12-dən az) nəticəsində təbii artımın aşağı göstəricisi səciyyəvidir. Bəzi ölkələrdə isə təbii artım mənfidir, yəni yerli əhalinin ümumi sayında azalma baş verir. Bu proses demoqrafik böhran adlanır.

Hər hansı ölkədə demoqrafik vәziyyәtә uyğun olaraq demoqrafik siyasәt yürüdülür. Demoqrafik siyasət əhalinin sayının tənzimlənməsi məqsədilə həyata keçirilən inzibati, iqtisadi, təbliğatı və s. tədbirlər sistemidir. Adətən demoqrafik siyasət təbii artımın yüksək olduğu ölkələrdə doğumu azaltmağa doğru, təbii artımın aşağı düşdüyü ölkələrdə isə onu yüksəltməyə doğru aparılır. Demoqrafik siyasət nəticəsində təbii artım kəskin dəyişə – doğum arta və ya azala bilər. Əhalinin təbii artımının kəskin şəkildə dəyişməsi demoqrafik inqilab adlanır.

Müavinətlərin verilməsi
Çoxuşaqlı ailələrə və yeni evlənənlərə güzəştlər
Uzunmüddətli ödənişli analıq məzuniyyətinin verilməsi
Tibbi xidmət və təhsil ödənişlərinin dövlət hesabına olması
Körpələrin uşaq müəssisələrinə cəlb edilməsi və s.

Nikah yaşının artırılması
Müxtəlif təbliğat tədbirləri
Ali təhsil müəssisələrində təhsil alanların ailə qurmasının qarşısının alınması
Azuşaqlı ailələrdə uşaqların təhsil və tibb xidmətlərinə üstünlük verilməsi
Uşağı az olan valideynlərə iqtisadi və sosial güzəştlərin verilməsi və s.
Azərbaycan Respublikasının Ailə Məcəlləsində üçuşaqlı ailələr ideal ailə kimi qiymətləndirilir. Beş uşağı olan analar isə vaxtından xeyli əvvəl pensiya almaq hüququ qazanır.
Ölkənin demoqrafik vəziyyəti, ilk növbədə, əhalinin yaş tәrkibindәn (strukturundan) asılıdır. Yaş tərkibi əhalinin müxtəlif yaş qrupları üzrə paylanmasıdır.

Əhalinin yaş tərkibinə doğulan uşaqların sayı və orta ömür müddəti və miqrasiyalar təsir edir. Əhalinin yaş tərkibində doğumun yüksək olması uşaqların, orta ömür müddətinin çox olması isə yaşlıların payını artırır.

Dünya әhalisinin orta ömür müddәti

Hazırda əhalisinin yaş tərkibində uşaqların payının ən aşağı olduğu ölkələr Almaniya və İtaliyadır (16%), ən yüksək olan ölkə isə Yəməndir
(52%). Uşaqların ümumi sayına görə Çin və Hindistan irəlidədir (hər birində təqribən 350 mln. nəfər). Yaşlı əhalisinin payı ən çox olan ölkə İsveç (25%), ən aşağı olan isə Malidir(2%).

Ölkə əhalisinin yaş və say tərkibi dövlətin əmək ehtiyatları ilə təmin olunmasının əsas göstəricisidir. Əmək ehtiyatları - 16-65 yaş qrupuna daxil olan, fiziki və əqli cəhətdən sağlam, işləməkdən yayınmayan əhalidir.

Dünyanın müxtәlif regionlarında әhalinin yaş tәrkibinin qruplar üzrә paylanması (%-lә)

Demoqrafik göstəricilər arasında əhalinin cins tәrkibi mühüm rola malikdir. Әhalinin cins tәrkibi kişi və qadınların faiz nisbəti ilə müəyyən olunur.

Әhalinin cins tәrkibi

Asiya ölkələrinin əksəriyyətində kişilər sayca üstündür (məsələn, Hindistanda hər 1000 nəfər kişiyə 940, Şri-Lankada isə 897 qadın düşür). Bu, qadınların ağır həyat şəraiti və kişilərin orta ömür müddətinin qadınlara nisbətən çox olması ilə bağlıdır. Rusiya, Avropa və Şimali Amerikada isə qadınlar sayca üstündür. Bu isə qadınların daha uzunömürlü olması ilə əlaqədardır.
Demoqrafik keçid mərhələləri

BMT-nin hesablamalarına əsasən, XXI əsrin sonunda Yer kürəsində əhalinin sayı 11 mlrd, nəfərə çatacaq. Bir çox alimlərin fikrincə, əhali sayının bu həddi təbii ehtiyatların tükənməsinə, kənd təsərrüfatında yararlı torpaq sahələrinin deqradasiyaya uğramasına, dəniz və okeanlarda olan canlı aləmin kəskin azalmasına səbəb olacaqdır. Bunlar isə sosial, iqtisadi və ekoloji problemlərin yaranması və müxtəlif regionlarda insanların həyat səviyyələrinin aşağı düşməsi ilə nəticələnə bilər.

Region və ölkələrdə demoqrafik göstəricilərin - doğum, ölüm və təbii artımın səviyyəsi sosial-iqtisadi inkişafdan asılı olaraq dəyişir. Bu, demoqrafik keçid adlanır. Demoqrafik keçid 4 mərhələdən ibarətdir.

I mərhələ. İbtidai cəmiyyət üçün səciyyəvidir. Yüksək doğum, yüksək ölüm və təbiətdən asılılığın güclü olması nəticəsində təbii artımın aşağı olması xarakterikdir. Müasir dövrdə Yeni Qvineyaadasında, Amazon və Konqo hövzələrinin rütubətli ekvatorial meşələrində yaşayan, ovçuluq və yığıcılıqla məşğul olan qəbilələr hələ də demoqrafik keçidin I mərhələsindədirlər. İlkin mərhələni keçmiş ölkələr bəzi hallarda yenidən geriyə qayıdır. Bu hər hansı fəlakətli təbiət hadisəsi və ya siyasi vəziyyətlə əlaqədar olur. Məsələn, Somalidə baş verən vətəndaş müharibəsi ölkəni demoqrafik keçidin birinci mərhələsinə qayıtmasına səbəb olmuşdur.

II mərhələ. Bu mərhələdə doğumun yüksək göstəriciləri saxlanılır, lakin səhiyyənin inkişafı sayəsində ölümün səviyyəsi azalır. Nəticədə əhalinin təbii artımı yüksəlir. Demoqrafik keçidin bu mərhələsi əhali artımının ənənəvi tipi də adlandırılır. Bu mərhələdə əhalinin sürətli artımı demoqrafik partlayışla müşayiət olunur. Avropada II mərhələyə keçid XIX əsrin əvvəllərində baş verdiyi halda, Afrika, Asiya və Latın Amerikasının bir sıra ölkələrində bu proses hələ də davam edir.

III mərhələ. Ölümün səviyyəsi əvvəlki mərhələdə olduğu kimi qalır, doğumun səviyyəsi isə aşağı düşür. Bu, iqtisadiyyat və səhiyyənin inkişafı, yaşayış səviyyəsinin yüksəlməsi, uşaqlara ayrılan xərclərin artması, qadınların aktiv ictimai fəaliyyəti ilə bağlıdır. Hazırda Latın Amerikasının əksər ölkələri demoqrafik keçidin bu mərhələsindədir. Bu ölkələrdə sənayenin inkişafı ilə əlaqədar iqtisadiyyat və əhalinin məşğulluq strukturlarında köklü dəyişikliklər baş verir.

IV mərhələ. Doğum və ölüm arasında fərqin azalması təbii artımın aşağı düşməsinə səbəb olur ki, bu zaman əhalinin sayı sabitləşir. Əvvəlki mərhələdə başlayan proseslər davam edir. Bu, İEÖ-lərin əksəriyyəti üçün xarakterikdir. Bəzi ölkələrdə isə hətta əhalinin təbii azalması da müşahidə olunur.

Mətni oxuduqdan sonra aşağıdaki sualları cavablandıraraq , özünüzü yoxlayın:

Mətndə verilmiş məlumatlar əsasında hazırlanmış 50 sual və onların cavablarını təqdim edirəm. Testlər asanlıq səviyyəsinə görə 3 hissəyə bölünüb.

1 Əhalinin təbii artımının II tipi (ənənəvi) hər 1000 nəfərə neçə nəfər və daha artıq təbii artımla səciyyələnir?
A) 5 nəfər
B) 8 nəfər
C) 10 nəfər
D) 12 nəfər
2. 2019-cu ilin dekabrında Çinin hansı şəhərində naməlum mənşəli pnevmoniya (COVID-19) aşkar edildi?
A) Pekin
B) Şanxay
C) Uhan
D) Quançjou
3.BMT nəzdində fəaliyyət göstərən və əhalinin təbii/mexaniki artımı problemləri ilə məşğul olan qurum hansıdır?
A) YUNESKO
B) Əhali Fondu (UNFPA)
C) UNICEF
D) YUNİDO
4 BMT-nin hesablamalarına əsasən, XXI əsrin sonunda Yer kürəsində əhalinin sayı təxminən neçə milyard nəfərə çatacaq?
A) 9 mlrd
B) 10 mlrd
C) 11 mlrd
D) 15 mlrd
5 Əhalinin yaş tərkibində uşaqların payının ən yüksək olduğu ölkə hansıdır (52%)?
A) Almaniya
B) Yəmən
C) Mali
D) İsveç
6 Mətnə əsasən, yaşlı əhalinin payı ən çox olan ölkə hansıdır (25%)?
A) İtaliya
B) İsveç
C) Çin
D) Hindistan
7 Əmək ehtiyatları dedikdə hansı yaş qrupuna daxil olan sağlam əhali nəzərdə tutulur?
A) 0-14 yaş
B) 15-50 yaş
C) 16-65 yaş
D) 18-70 yaş
8 Yerli əhalinin ümumi sayında azalma baş verməsi (təbii artımın mənfi olması) necə adlanır?
A) Demoqrafik partlayış
B) Demoqrafik keçid
C) Demoqrafik böhran
D) Demoqrafik inqilab
9.Azərbaycan Respublikasının Ailə Məcəlləsində neçə uşaqlı ailələr ideal ailə kimi qiymətləndirilir?
A) 2 uşaqlı
B) 3 uşaqlı
C) 4 uşaqlı
D) 5 uşaqlı
10 Demoqrafik keçidin ibtidai cəmiyyət üçün səciyyəvi olan mərhələsi hansıdır?
A) I mərhələ
B) II mərhələ
C) III mərhələ
D) IV mərhələ
11 Mətndə şəhərlərin sürətlə böyüməsinin (urbanizasiyanın) əsas səbəbi kimi nə göstərilir?
A) Şəhərlərdə mənzil qiymətlərinin ucuz olması
B) Kənd təsərrüfatı istehsalının çox əməktutumlu olmaması
C) Kəndlərdə ekoloji vəziyyətin korlanması
D) Şəhərlərdə təhsil imkanlarının çox olması
12 Ölümün az, doğumun çox olması nəticəsində əhalinin sayının yüksək templə artması necə adlanır?
A) Demoqrafik böhran
B) Demoqrafik keçid
C) Demoqrafik partlayış
D) Demoqrafik siyasət
13 Doğum və ölüm göstəricilərinin sosial-iqtisadi inkişafdan asılı olaraq dəyişməsi prosesi necə adlanır?
A) Demoqrafik inqilab
B) Demoqrafik keçid
C) Demoqrafik böhran
D) Mexaniki artım
14 Mətnə əsasən, hansı regionlarda kişilərin sayı qadınlardan üstündür?
A) Avropa və Şimali Amerika
B) Asiya
C) Avstraliya
D) Cənubi Amerika
15 İllik təbii artımın aşağı olduğu (I tip) ölkələr üçün səciyyəvi göstərici hansıdır?
A) Hər 1000 nəfərə 12-dən çox
B) Hər 1000 nəfərə 20-dən çox
C) Hər 1000 nəfərə 12-dən az
D) Hər 1000 nəfərə 15-18 arası
16 Mətndə göstərilən hansı amil əhalinin sıxlığının artmasının sosial-psixoloji fəsadlarına aid edilmir?
A) Hormonal pozuntular
B) Narkomaniya
C) Cinayətkarlıq
D) Ailədə və cəmiyyətdə təcavüzkarlıq
17 Hansı ölkədə baş verən vətəndaş müharibəsi onun demoqrafik keçidin I mərhələsinə qayıtmasına səbəb olmuşdur?
A) Yəmən
B) Mali
C) Somali
D) Şri-Lanka
18 Aşağıdakılardan hansı əhalinin təbii artımı yüksək olan (doğumu azaltmağa yönəlmiş) ölkələrin demoqrafik siyasətinə aiddir?
A) Ödənişli analıq məzuniyyətinin verilməsi
B) Nikah yaşının artırılması
C) Çoxuşaqlı ailələrə güzəştlərin edilməsi
D) Körpələrin uşaq müəssisələrinə cəlb edilməsi
19 Aşağıdakılardan hansı əhalinin azalması ilə bağlı problemlərin həlli yollarına aiddir?
A) Doğumun azaldılması
B) Nikah yaşının yuxarı qaldırılması
C) Ailə, analar və uşaqlara dövlət dəstəyinin təmin olunması
D) Azuşaqlı ailələrin üstünlüklərinin təbliğ edilməsi
20 Asiya ölkələrində kişilərin sayca üstün olmasının əsas səbəbi nədir?
A) Qadınların daha uzunömürlü olması
B) Qadınların ağır həyat şəraiti və kişilərin orta ömür müddətinin çox olması
C) Yalnız kişi miqrasiyasının yüksək olması
D) Şəhərləşmə səviyyəsinin aşağı olması
21 Əhalinin yaş tərkibində uşaqların payının ən aşağı olduğu ölkələr cütlüyü hansıdır?
A) Çin və Hindistan
B) Almaniya və İtaliya
C) İsveç və Mali
D) Yəmən və Somali
22 Uşaqların ümumi sayına görə dünyada birinci yerləri tutan ölkələr hansılardır (hər birində təqribən 350 mln.)?
A) ABŞ və Braziliya
B) Hindistan və Nigeriya
C) Çin və Hindistan
D) İndoneziya və Pakistan
23 Demoqrafik keçidin III mərhələsində olan ölkələr üçün hansı xüsusiyyət xarakterikdir?
A) Doğumun yüksək, ölümün kəskin azalması
B) Ölümün eyni qalması, doğumun aşağı düşməsi
C) Doğum və ölümün hər ikisinin yüksək olması
D) Təbii artımın mənfi göstəricilərə enməsi
24 Hansı regionun əksər ölkələri hazırda demoqrafik keçidin III mərhələsindədir?
A) Şimali Amerika
B) Qərbi Avropa
C) Latın Amerikası
D) Avstraliya
25 Təbii artımın kəskin şəkildə dəyişməsi (doğumun kəskin artması və ya azalması) necə adlanır?
A) Demoqrafik partlayış
B) Demoqrafik inqilab
C) Demoqrafik böhran
D) Demoqrafik siyasət
26 Azərbaycanda neçə uşağı olan analar vaxtından xeyli əvvəl pensiya almaq hüququ qazanır?
A) 3 uşağı
B) 4 uşağı
C) 5 uşağı
D) 6 uşağı
27 Demoqrafik keçidin II mərhələsi Avropada nə zaman baş vermişdir?
A) XVIII əsrin ortalarında
B) XIX əsrin əvvəllərində
C) XX əsrin ortalarında
D) XXI əsrin əvvəlində
28 Rusiya, Avropa və Şimali Amerikada qadınların sayca üstün olmasının əsas səbəbi nədir?
A) Doğulan körpələr arasında qızların çox olması
B) Qadınların daha uzunömürlü olması
C) Kişi miqrasiyasının azlığı
D) Erkan nikahların çoxluğu
29 Mətndə BMT Əhali Fondunun əsas ağırlıq mərkəzinin düşdüyü regionlar kimi hansılar göstərilir?
A) Avropa, Şimali Amerika, Avstraliya
B) Afrika, Asiya və Latın Amerikası
C) Yalnız Mərkəzi və Şərqi Avropa
D) Yalnız Okeaniya və Antarktida
30 Şəhərlərdə yaşayan ailələrdə uşaq sayının kənd ailələrinə nisbətən az olmasının əsas səbəblərindən biri mətndə nə ilə əlaqələndirilir?
A) Qadınların ictimai aktivliyinin artması və şəhər həyat tərzi
B) Şəhərlərdə uşaq baxçalarının olmaması
C) Dövlətin şəhərlərdə doğumu qadağan etməsi
D) Şəhərlərdə səhiyyənin zəif olması
31 Mətndə verilən məlumatlara əsasən aşağıdakı mühakimələrdən hansı SƏHVDIR?
A) Əhalinin sıxlığının artması hormonal pozuntulara və təcavüzkarlığa səbəb ola bilir.
B) Gənc yaşlı əhalinin çoxalması işsizlik riskini artıra bilər.
C) Əhalinin yaş tərkibinə təsir edən amillərdən biri də miqrasiyalardır.
D) Şəhər əhalisinin payının artması təbii artımın kəskin yüksəlməsinə gətirib çıxarır.
32 Mətndə qeyd olunan "I tip təbii artım" və "II tip təbii artım" ölkələrinin müqayisəsinə dair hansı fikri tam doğru hesab etmək olar?
A) I tip ölkələrdə ölüm səviyyəsi doğumdan dəfələrlə yüksəkdir.
B) II tip ölkələrdə təbii artım hər 1000 nəfərə 12-dən azdır.
C) I tip ölkələrə əsasən inkişaf etmiş regionlar (Avropa, Şimali Amerika), II tipə isə inkişaf etməkdə olan regionlar (Afrika, Asiya) daxildir.
D) II tip ölkələrdə əhalinin qocalması (yaşlıların payının artması) daha sürətlə gedir.
33 Mətndə verilmiş "Əhalinin təbii artımı ilə bağlı (doğumun yüksək olması) problemlərin həlli yolları" sırasına daxil OLMUŞDUR:
A) Çoxuşaqlı ailələrə vergi güzəştlərinin olunması
B) Boş ərazilərin mənimsənilməsi
C) Uzunmüddətli ödənişli analıq məzuniyyətinin verilməsi
D) Ailələrə dövlət müavinətlərinin artırılması
34 Demoqrafik keçidin I mərhələsində olan tayfaların müasir coğrafi yayılma arealları düzgün verilmiş bəndi seçin:
A) Skandinaviyar yarımadası və Alyaska
B) Yeni Qvineya adası, Amazon və Konqo hövzələri
C) Saxara səhrası və Ərəbistan yarımadası
D) Böyük Britaniya və Mərkəzi Avropa
35 Şri-Lankada hər 1000 nəfər kişiyə düşən qadın sayı mətndə nə qədər göstərilib?
A) 940
B) 897
C) 1000
D) 750
36 Mətnə əsasən, aşağıdakılardan hansı doğumu ARTIRMAĞA (azalmaya qarşı) yönəlmiş tədbirlərdən biridir?
A) Ali təhsil müəssisələrində təhsil alanların ailə qurmasının qarşısının alınması
B) Uşağı az olan valideynlərə iqtisadi güzəştlərin verilməsi
C) Körpələrin uşaq müəssisələrinə cəlb edilməsi
D) Nikah yaşının yüksəldilməsi
37 Mətndə kənd təsərrüfatı işlərində uşaq əməyindən istifadə olunması hansı amillə birbaşa əlaqələndirilir?
A) Əhalinin təbii artımının I tipi ilə
B) Şəhərləşmə göstəricilərinin yüksək olması ilə
C) Doğumun yüksək olması və işçi qüvvəsinə ehtiyacın olması ilə
D) Demoqrafik böhranın nəticələri ilə
38 Demoqrafik keçidin IV mərhələsi üçün xarakterik olan əsas göstərici hansıdır?
A) Yüksək doğum və yüksək ölüm
B) Doğum və ölüm arasındakı fərqin azalması, əhali sayının sabitləşməsi
C) Yüksək doğum və kəskin azalan ölüm
D) Doğumun kəskin artması nəticəsində təbii artımın pik həddə çatması
39 Əhalinin yaş tərkibində yaşlı əhalinin payının ən aşağı olduğu ölkə hansıdır (2%)?
A) Yəmən
B) Mali
C) İtaliya
D) Şri-Lanka
40 Mətndə qeyd edilən hansı amil birbaşa genofondun pisləşməsinə və xəstəliklərin yayılmasına gətirib çıxarır?
A) Əhalinin sıxlığının aşağı olması
B) Ətraf mühitin çirklənməsi
C) Azuşaqlı ailə modelinə keçid
D) Nikah yaşının qaldırılması
41 Aşağıdakı uyğunluqlardan hansı DOĞRUDUR?
A) Yəmən — Yaşlı əhalinin payı ən yüksək olan ölkədir.
B) Almaniya — Uşaqların payının ən yüksək olduğu ölkədir.
C) Mali — Yaşlı əhalinin payı ən aşağı olan ölkədir.
D) İsveç — Uşaqların payının ən aşağı olduğu ölkədir.
42 Mətndə əhalinin sürətlə artmasının yaxın 100 il ərzində bəşəriyyəti təhdid etməsi nə ilə əlaqələndirilir?
A) Yalnız iqlim dəyişiklikləri ilə
B) Sənaye istehsalının genişlənməsi və təbii ehtiyatların həddən artıq istehlakı ilə
C) Şəhər həyat tərzinin tamamilə sıradan çıxması ilə
D) Tibbin inkişafının tam dayanması ilə
43 Aşağıdakılardan hansı BMT Əhali Fondunun əsas funksiyalarına daxil DEYİL?
A) İnkisaf etməkdə olan ölkələrdə ailə planlaşdırılması və doğumun tənzimlənməsi
B) Əhali artımı ilə bağlı maarifləndirmə işləri
C) Müharibə edən ölkələr arasında hərbi müqavilələrin bağlanması
D) Əhaliyə aid məlumatların toplanması və təhlili
44 Əhalinin yaş tərkibinə təsir edən amillər mətndə necə qruplaşdırılıb?
A) Yalnız doğulan uşaqların sayı
B) Yalnız ölkədən gedən miqrantların sayı
C) Doğulan uşaqların sayı, orta ömür müddəti və miqrasiyalar
D) Yalnız ölüm səviyyəsi və nigah yaşı
45 Əhalinin təbii artımının II tipində əvvəllər ölüm hallarının yüksək olmasının əsas səbəbləri kimi mətndə nə göstərilir?
A) Genetik xəstəliklər və ekoloji çirklənmə
B) Sanitar-gigiyenik şəraitin pis olması, zəif səhiyyə, epidemiyalar və müharibələr
C) Nikah yaşının həddən artıq yüksək olması
D) Urbanizasiya səviyyəsinin yüksək olması
46 Gənc yaşda olan əhalinin çoxalması sosial-iqtisadi baxımdan hansı birbaşa problemə yol açır?
A) Qadınların ictimai aktivliyinin azalmasına
B) İşsizlik səviyyəsinin artmasına
C) Pensiya yaşının aşağı salınmasına
D) Əhalinin orta ömür müddətinin kəskin artmasına
47 Təbii artımın yüksək olduğu ölkələrdə aparılan demoqrafik siyasət tədbirlərinə hansı aid EDİLƏ BİLƏR?
A) Çoxuşaqlı ailələrə müavinətlərin verilməsi
B) Uzunmüddətli ödənişli analıq məzuniyyəti
C) Ali təhsil alanların ailə qurmasının qarşısının alınması
D) Uşaqlar üçün tibbi xidmətlərin pulsuz edilməsi
48 Mətndə keçid dövrünün hansı mərhələsində ölümün aşağı enməsinə baxmayaraq doğumun da düşməyə başladığı və məşğulluq strukturunda dəyişikliklərin olduğu bildirilir?
A) I mərhələ
B) II mərhələ
C) III mərhələ
D) IV mərhələ
49 "Maddi istehlakın artması" amilinin yaratdığı əsas fəsad mətndə necə izah olunur?
A) Əhalinin sıxlığı azalır.
B) Həyat səviyyəsinin aşağı düşməsinə səbəb olur.
C) Şəhərlərdən kəndlərə köç artır.
D) Nikah yaşı avtomatik olaraq yüksəlir.
50 Hindistanda hər 1000 nəfər kişiyə düşən qadın sayı nə qədərdir?
A) 897
B) 940
C) 980
D) 1000
🔑 Cavab Açarı
1 D | 2. C | 3. B | 4. C | 5. B | 6. B | 7. C | 8. C | 9. B | 10. A 11 B | 12. C | 13. B | 14. B | 15. C | 16. A | 17. C | 18. B | 19. C | 20. B | 21. B | 22. C | 23. B | 24. C | 25. B | 26. C | 27. B | 28. B | 29. B | 30. A 31. D | 32. C | 33. B | 34. B | 35. B | 36. C | 37. C | 38. B | 39. B | 40. B | 41. C | 42. B | 43. C | 44. C | 45. B | 46. B | 47. C | 48. C | 49. B | 50. B