Əmək ehtiyatlarının tərkibinə həm də işsizlər daxildir. İş axtaranlar, işləmək istəyənlər, iş tapa bilməyənlər, əlavə gəlir mənbəyi olmayanlar və məşğulluq orqanlarında qeydiyyatdan keçənlər işsiz sayılır. Əmək qabiliyyəti olsa da, işləməyən və ya fəal iş axtarmayan yetkin insanlar işsizlər qrupuna daxil deyil. Onlar işləməkdən yayınanlar qrupuna daxildir. Adına torpaq payı olan insanlar işsiz hesab edilmir.

Dünya əhalisinin 45%-i məşğul olan əhalidir. Çoxsahəli təsərrüfat strukturuna malik olan Qərbi Avropa, Şimali Amerika ölkələri və Rusiyada bu göstərici 48-50%-ə çatır, Asiya, Afrika və Latın Amerikası ölkələrində isə 35-40%-dir.

Hər hansı ölkənin iqtisadi və sosial səviyyəsini göstərən amillərdən biri də işsizlik səviyyəsidir. İşsizlik səviyyəsi - işsizlərin əmək ehtiyatlarının sayına nisbəti ilə müəyyən edilir:

u = U
L ×100%

u - işsizlik səviyyəsi
U - işsizlərin sayı
L - əmək ehtiyatlannın sayı

İşsizlik səviyyəsi = işsizlərin sayı
əmək ehtiyatlannın sayı ×100%

Sabit iqtisadyyata malik olan ölkələrdə işsizlik səviyyəsi, adətən 7–8%-dən artıq olmur. Bu səviyyənin daha yüksək olması ölkədə ciddi iqtisadi problemlərin yarandığını göstərir. Statistik məlumatlar əsasında işsizlik səviyyəsini hesablamaq mümkündür.

Nümunә. Mәsәlә.
Ölkə əhalisi 10 milyon nəfərdir. Onlardan 3,5 milyonu 16 yaşa qədər olanlar, 2 milyon nəfər təqaüdçülər, 0,5 milyon nəfər işləməkdən yayınanlar, 0,6 milyon isə işsizdir. İşsizliyin səviyyəsini müəyyən edin.
Hәlli:
Əhalinin sayı: Əhali = 10 mln. nəfər
İşləməkdən yayınanlar və əmək qabiliyyəti olmayan əhali: 3,5 + 0,5 + 2 = 6 mln. nəfər
Əmək ehtiyatı: 10 - 6 = 4 mln. nəfər
İşsizlik səviyyəsi: (0,6 : 4) x 100 = 15%
Nәticә: işsizlik səviyyəsi yüksəkdir.

Ölkədə əmək qabiliyyəti olmayan əhalinin sayının məşğul əhalinin sayına olan nisbəti demoqrafik yük adlanır. Dünyada orta hesabla hər 100 məşğul əhali təqribən 70 nəfər uşaq və təqaüdçünü təmin edir.

İşsizlik - ölkənin müəyyən əməkhaqqı müqabilində çalışmaq istəyən, lakin iş yeri tapa bilməyən əhalisinin mövcud halıdır. İqtisadi vəziyyətindən asılı olmayaraq işsizlik bütün ölkələrdə müşahidə olunur.

İşsizliyin növləri müxtəlifdir: friksion, struktur, dövri.

Friksion işsizlik - işçinin bir iş yerindən digərinə keçməsi ilə əlaqədardır. İş şəraiti işçini qane etmədiyi üçün o öz istəyi ilə iş yerini tərk edir və ona yeni iş yeri tapmaq üçün zaman tələb olunur. Yeni iş yeri tapana qədər həmin insan işsiz sayılır. İş yerləri barədə məlumatın azlığı iş axtarılmasına çox vaxt sərf olunmasına gətirib çıxarır.

Ölkədə texnoloji inkişafın nəticəsində müəyyən bir sahə üzrə mütəxəssisə ehtiyacın azalması, digər ixtisasa isə artması nəticəsində struktur işsizlik yaranır. Struktur işsizlik ona gətirib çıxarır ki, xeyli sayda işsiz insan yeni peşələrə yiyələnir. Struktur işsizlikdən qaçmaq mümkün deyil, çünki iqtisadiyyatın müxtəlif sahələrində yeni texnologiyalar tətbiq edilir. Nəticədə xeyli sayda “lazımsız peşə sahiblərindən” ibarət işsizlər qrupu yaranır.

Friksion və struktur işsizliyi iqtisadçılar təbii işsizlik adlandırırlar. Ölkədə yalnız təbii işsizlik mövcud olarsa, bu, tam məşğulluq kimi qəbul edilir.

Tam məşğulluq - ölkədə işsizliyin tamamilə olmaması deyil, onun minimal səviyyədə mövcud olmasıdır. İşsizlik səviyyəsi müxtəlif ölkələrdə fərqlidir; məsələn, ABŞ-da təbii işsizlik 6,5-7%, Rusiyada 3-3,5%, Azərbaycanda isə 5%-dir.

Dövri işsizlik - təbii işsizliyə aid deyil. O, iqtisadi böhran keçirən ölkələr üçün səciyyəvidir. İqtisadi böhran xüsusilə orta və kiçik şirkətlərin bağlanmasına, müəssisələrin iş fəaliyyətinin müvəqqəti olaraq dayandırılmasına səbəb olur. Nəticədə işçilər öz iş yerlərindən məhrum olur. Belə olduğu halda əhalinin alıcılıq qabiliyyəti kəskin şəkildə aşağı düşür, xidmət sahələrinə tələbat azalır, işçilər arasında ixtisarlar kəskin şəkildə artır. Dövri işsizlik ölkə iqtisadiyyatında iş yerlərinin azalması ilə müşayiət olunur. Bu işsizlik növünü aradan qaldırmaq üçün dövlətlər müxtəlif istiqamətli proqram qəbul edir.

Sadalanan işsizlik növlərindən başqa, mövsümi, gizli, durğunluq və s. işsizlik növlərinə də rast gəlinir.

İşsizliyin ciddi iqtisadi və sosial nəticələri olur. Bu zaman əhalinin iqtisadi vəziyyətində tənəzzül baş verir. Eyni zamanda mal və xidmətlərin ümumi istehlakında azalma müşahidə olunur, əmanətlərin və iqtisadiyyata qoyulan investisiyaların həcmi azalır, işsizlər öz bacarıqlarını get-gedə itirirlər. Bütün bunlar milli gəlirin azalmasına, elm və texnologiyada geriləmələrə gətirib çıxarır. Gəlir mənbəyinin itirilməsi mənəvi dəyərlərin aşınmasına və s.-yə səbəb olur. Tədqiqatçılar psixi və ürək-damar xəstəliklərinin artması ilə işsizlik arasında birbaşa əlaqə olduğunu hesab edirlər. Kütləvi işsizlik insanların sinir sisteminə mənfi təsir edir, qısa müddətdə sosial və hətta siyasi dəyişikliklərə gətirib çıxarır. Buna görə dövlət məşğulluq məsələlərində bazarın özünütənzimləmə roluna etibar etməməli, bu prosesə fəal şəkildə müdaxilə etməlidir.

Dövlətin ən mühüm vəzifəsi işləmək arzusu olan insanları iş yerləri ilə təmin etməkdir. Bu istiqamətdə dövlət məşğulluq siyasətini həyata keçirir. Məşğulluq siyasətinin aşağıdakı istiqamətləri vardır:

1) işsizlərin məşğulluğunu və sosial müdafiəsini təmin edən hüquqi bazanı yaratmaq;

2) vətəndaşların peşə hazırlığı, ixtisaslarının artırılmasına yönəldilmiş dövlət proqramlarını həyata keçirmək;

3) mövcud vakansiyalar üzrə kompüter məlumat bazasını yaratmaqla iş yerlərinin mövcudluğuna dair məlumatları artırmaq;

4) iş yeri imkanları olan regionlara köçmək istəyən insanlar üçün vergi imtiyazlarını tətbiq etmək, uzunmüddətli kreditlər vermək;

5) şəxsi bizneslərini qurmaq istəyənlərə kredit və ya birdəfəlik müavinətlər vermək;

6) ölkəyə daxil olan xarici işçilərin axınının qarşısını almaq.

Dövlət həmçinin işsizlərə kömək fondu (məşğulluq fondu) yaradır və iş adamları ilə işçilər arasında əlaqənin qurulmasına yardım edir. Məşğulluq fondu gənc nəsli peşəkarlığa yönəldir, iş yerlərini dəyişmək istəyənlərə kömək göstərir, əmək bazarının vəziyyəti barədə məlumat verir.

Mətni oxuduqdan sonra sualları cavablandırın.

Sual bazası test formasına salındı. İstifadənizi rahatlaşdırmaq üçün bütün cavablar ən sonda ayrıca açar (cavab kartı) şəklində verilmişdir.
1. Əmək ehtiyatlarının sayında işsizlərin payını göstərən göstərici necə adlanır?
A) Demoqrafik yük
B) İşsizlik səviyyəsi
C) Məşğulluq dərəcəsi
D) Ümumimilli məhsul
2. Sabit iqtisadiyyata malik ölkələrdə işsizlik səviyyəsi adətən neçə faizdən artıq olmur?
A) 3–4%
B) 5–6%
C) 7–8%
D) 10–12%
3. Mətnə əsasən, dünya əhalisinin neçə faizini məşğul əhali təşkil edir?
A) 35%
B) 45%
C) 50%
D) 60%
4. Qərbi Avropa, Şimali Amerika və Rusiyada məşğul əhalinin payı neçə faizə çatır?
A) 35–40%
B) 40–45%
C) 48–50%
D) 55–60%
5. Asiya, Afrika və Latın Amerikası ölkələrində məşğul əhalinin payı nə qədərdir?
A) 20–25%
B) 35–40%
C) 45–50%
D) 50–55%
6. İşçinin öz istəyi ilə daha yaxşı şəraitli işə keçməsi zamanı müvəqqəti yaranan işsizlik hansıdır?
A) Struktur
B) Dövri
C) Friksion
D) Gizli
7. Texnoloji inkişaf nəticəsində müəyyən peşələrə ehtiyacın azalması ilə yaranan işsizlik necə adlanır?
A) Friksion
B) Mövsümi
C) Dövri
D) Struktur
8. Təbii işsizliyə hansı işsizlik növləri daxildir?
A) Dövri və friksion
B) Friksion və struktur
C) Struktur və dövri
D) Gizli və mövsümi
9. İqtisadi böhran keçirən ölkələr üçün səciyyəvi olan işsizlik növü hansıdır?
A) Dövri
B) Friksion
C) Struktur
D) Təbii
10. Mətndə verilən məlumata görə, Azərbaycanda təbii işsizlik səviyyəsi neçə faizdir?
A) 3%
B) 3,5%
C) 5%
D) 7%
11. Əmək qabiliyyəti olsa da işləməyən və fəal iş axtarmayan yetkin insanlar hansı qrupa aid edilir?
A) İşsizlər qrupuna
B) İşləməkdən yayınanlar qrupuna
C) Məşğul əhali qrupuna
D) Əmək qabiliyyəti olmayanlar qrupuna
12. Aşağıdakılardan hansı şəxs rəsmi olaraq işsiz HEÇ VƏCTƏ hesab edilmir?
A) İş yerini öz istəyi ilə tərk edən
B) Adına torpaq payı olan
C) Ali təhsili olub iş tapa bilməyən
D) İxtisar düşən mütəxəssis
13. "Demoqrafik yük" anlayışı nəyi ifadə edir?
A) Əmək ehtiyatlarının ümumi əhaliyə nisbətini
B) Əmək qabiliyyəti olmayan əhalinin sayının məşğul əhalinin sayına olan nisbətini
C) İşsizlərin məşğul əhaliyə olan nisbətini
D) Təqaüdçülərin uşaqların sayına nisbətini
14. Dünyada orta hesabla hər 100 məşğul əhali təqribən neçə nəfər uşaq və təqaüdçünü təmin edir?
A) 50 nəfər
B) 60 nəfər
C) 70 nəfər
D) 80 nəfər
15. İqtisadiyyatda "Tam məşğulluq" anlayışı nə deməkdir?
A) Ölkədə işsizliyin 0% olması
B) Yalnız dövri işsizliyin olması
C) İşsizliyin minimal (təbii) səviyyədə mövcud olması
D) Bütün əhalinin dövlət sektorunda çalışması
16. Mətnə əsasən, ABŞ və Rusiyada təbii işsizlik səviyyəsi müvafiq olaraq neçə faiz təşkil edir?
A) ABŞ: 5%, Rusiya: 7%
B) ABŞ: 6,5–7%, Rusiya: 3–3,5%
C) ABŞ: 3–3,5%, Rusiya: 6,5–7%
D) ABŞ: 8%, Rusiya: 5%
17. Ouken qanununa görə ÜDM-in il ərzində 2,5% artımı işsizlik səviyyəsinə necə təsir edir?
A) 1% artırır
B) 1% aşağı düşürür
C) 2,5% aşağı düşürür
D) Təsir etmir
18. Friksion işsizliyin yaranmasının əsas səbəblərindən biri nədir?
A) Müəssisələrin müflisləşməsi
B) İş yerləri barədə məlumatın azlığı və şəraitin qane etməməsi
C) Ölkədə kütləvi iqtisadi böhranın baş verməsi
D) Yeni texnologiyaların köhnə peşələri sıradan çıxarması
19. Struktur işsizlikdən qaçmağın mümkün olmamasının əsas səbəbi nədir?
A) Əhalinin sürətlə artması
B) İqtisadiyyatın müxtəlif sahələrində yeni texnologiyaların tətbiq edilməsi
C) İşçilərin iş yerlərini tez-tez dəyişməsi
D) Dövlətin məşğulluq siyasəti yürütməməsi
20. Dövri işsizlik zamanı xüsusilə hansı müəssisələr daha çox fəaliyyətini dayanmağa məcbur olur?
A) İri dövlət monoqrafiyaları
B) Orta və kiçik şirkətlər
C) Transmilli korporasiyalar
D) Yalnız kənd təsərrüfatı təsərrüfatları
21. Mətndə əsas üç növdən başqa daha hansı işsizlik növlərinin adı çəkilir?
A) Mövsümi, gizli, durğunluq
B) İxtisaslı, texnoloji, açıq
C) Регионал, daimi, müvəqqəti
D) Fərdi, kütləvi, sosial
22. Tədqiqatçıların fikrincə, kütləvi işsizlik insanlarda hansı xəstəliklərin artması ilə birbaşa əlaqəlidir?
A) Tənəffüs sistemi xəstəlikləri
B) Psixi və ürək-damar xəstəlikləri
C) Dayaq-hərəkət aparatı xəstəlikləri
D) Qan-damar infeksiyaları
23. Hansı tip ölkələrdə işsizlərin sayısı daha yüksək olur?
A) Təsərrüfatı çoxsahəli olan
B) Emaledici sənayesi inkişaf etmiş
C) Təsərrüfatı birtərəfli inkişaf edən (hasilat sənayesi üstün olan)
D) Xidmət sektoru üstünlük təşkil edən
24. Məşğulluq siyasəti çərçivəsində regionlara köçmək istəyən insanlara dövlət hansı dəstəyi göstərir?
A) Birbaşa mənzil hədiyyə edir
B) Vergi imtiyazları tətbiq edir və uzunmüddətli kreditlər verir
C) İkiqat əməkhaqqı təyin edir
D) Xaricdə təhsil imkanı yaradır
25. Dövlət tərəfindən yaradılan Məşğulluq fondunun vəzifələrinə aşağıdakılardan hansı daxil DEYİL?
A) Gənc nəsli peşəkarlığa yönəltmək
B) İş yerlərini dəyişmək istəyənlərə kömək etmək
C) Şirkətlərin vergilərini tamamilə ləğv etmək
D) Əmək bazarının vəziyyəti barədə məlumat vermək
26. MƏSƏLƏ: Ölkə əhalisi 15 milyon nəfərdir. Onların 4 milyonu 16 yaşa qədər olanlar, 3 milyonu təqaüdçülər, 1 milyonu işləməkdən yayınanlar və 0,7 milyon nəfəri işsizdir. İşsizlik səviyyəsini tapın.
A) 7%
B) 8,5%
C) 10%
D) 12%
27. MƏSƏLƏ: Ölkədə əmək ehtiyatlarının sayı 5 milyon nəfərdir. İşsizlik səviyyəsi 8%-dir. Ölkədəki işsizlərin sayını hesablayın.
A) 300 min
B) 400 min
C) 500 min
D) 600 min
28. MƏSƏLƏ: Ölkədə təbii işsizlik səviyyəsi 5% (friksion + struktur), dövri işsizlik isə 3%-dir. Ümumi işsizlərin sayı 400 min nəfərdir. Ölkədə neçə milyon əmək ehtiyatı var?
A) 4 mln
B) 5 mln
C) 6 mln
D) 8 mln
29. Şəxs aktiv olaraq iş axtarır, lakin nə üçün məşğulluq orqanlarında işsiz kimi qeydə alına BİLMƏZ?
A) Ali təhsili olmadığı üçün
B) Əlavə gəlir mənbəyi olduğu və ya adına torpaq payı olduğu üçün
C) Əvvəlki işindən öz istəyi ilə ayrıldığı üçün
D) Yaşı 30-dan yuxarı olduğu üçün
30. Nə üçün kütləvi işsizlik zamanı dövlət prosesi bazarın "özünütənzimləmə" ümidinə buraxa bilməz?
A) Çünki bazar mexanizmi məşğulluq məsələlərini ümumiyyətlə tanımır
B) Çünki kütləvi işsizlik kəskin sosial-siyasi gərginliyə və milli gəlirin tənəzzülünə gətirir
C) Çünki xarici investorlar buna icazə vermir
D) Çünki yalnız dövlət bütün müəssisələrin sahibidir
31. Dövri işsizlik zamanı baş verən iqtisadi zəncirvari prosesin DOĞRU ardıcıllığı hansıdır?
A) İqtisadi böhran \rightarrow Alıcılıq qabiliyyətinin düşməsi \rightarrow Müəssisələrin dayanması \rightarrow İxtisarlar
B) İqtisadi böhran \rightarrow Müəssisələrin bağlanması \rightarrow İşçilərin azad olunması \rightarrow Alıcılıq qabiliyyətinin düşməsi \rightarrow Xidmətə tələbatın azalması
C) İxtisarlar \rightarrow İqtisadi böhran \rightarrow Alıcılıq qabiliyyətinin artması \rightarrow Müəssisələrin açılması
D) Alıcılıq qabiliyyətinin düşməsi \rightarrow Dövri işsizlik \rightarrow Texnoloji yenilənmə
32. Ouken qanununa əsasən, bir ölkədə işsizlik səviyyəsini 3% azaltmaq üçün ÜDM il ərzində nə qədər artmalıdır?
A) 5%
B) 6%
C) 7,5%
D) 10%
33. Friksion və struktur işsizlik arasındakı ƏSAS konseptual fərq nədir?
A) Friksionda işçi öz istəyi ilə işi dəyişir və ixtisası uyğundur; strukturda isə texnoloji dəyişiklik səbəbindən peşəyə tələbat itir
B) Friksion iqtisadi böhrandan yaranır, struktur isə müvəqqəti xarakter daşıyır
C) Friksion yalnız kənd təsərrüfatında, struktur isə yalnız sənayedə olur
D) Friksion işsizlik təbii işsizliyə daxil deyil, struktur daxildir
34. Ölkənin ümumi əhalisindən "Əmək ehtiyatları" sayını taparkən hansı qruplar ÇIXILMIR?
A) 16 yaşa qədər olan uşaqlar
B) Təqaüdçülər
C) İşləməkdən yayınanlar
D) Aktiv iş axtaran rəsmi işsizlər
35. Qərbi Avropada məşğul əhalinin payının (48-50%) Asiya və Afrikaya (35-40%) nəzərən daha yüksək olmasının əsas səbəbi nədir?
A) Əhalinin sayının az olması
B) Çoxsahəli təsərrüfat strukturuna malik olmaları
C) Xammal ehtiyatlarının bol olması
D) Yalnız kənd təsərrüfatının inkişaf etməsi
36. Ölkədə "Tam məşğulluq" vəziyyəti hökm sürərsə, dövri işsizliyin səviyyəsi neçə faiz olar?
A) 0%
B) 3%
C) 5%
D) 7%
37. İşsizlik nə üçün yalnız mikroiqtisadi deyil, məhz MAKROİQTİSADİ problem hesab olunur?
A) Çünki yalnız iri şirkətlərə təsir edir
B) Çünki bütöv ölkə miqyasında milli gəlirin, investisiyaların azalmasına və sosial-siyasi gərginliyə səbəb olur
C) Çünki beynəlxalq təşkilatlar tərəfindən tənzimlənir
D) Çünki işsizlər yalnız paytaxt şəhərlərdə cəmləşir
38. Dövlətin məşğulluq siyasətində xarici əmək bazarı ilə bağlı nəzərdə tutulan addım hansıdır?
A) Ölkədən xaricə işçi axınını tamamilə qadağan etmək
B) Ölkəyə daxil olan xarici işçilərin (əmək miqrantlarının) axınının qarşısını almaq/məhdudlaşdırmaq
C) Bütün xarici mütəxəssislərə vergi azadlığı vermək
D) Xarici şirkətlərin ölkədə fəaliyyətini dayandırmaq
39. Dövlətin şəxsi biznesini qurmaq istəyənlərə kredit və ya birdəfəlik müavinət verməkdə ƏSAS məqsədi nədir?
A) Ölkədə inflyasiyanı artırmaq
B) Özünüməşğulluğu təmin etmək və yeni iş yerlərinin yaranmasını stimullaşdırmaq
C) Böyük müəssisələri müflisləşdirmək
D) Məşğulluq fondunun büdcəsini sıfırlamaq
40. Ölkə iqtisadiyyatında qəfildən tənəzzül və böhran baş verərsə, birinci növbədə kəskin artan işsizlik növü hansı olacaq?
A) Friksion
B) Struktur
C) Dövri
D) Təbii
🔑 Cavab Açarı (Testin Cavabları)

 1. B
 2 C
 3 B
 4 C
 5 B
 6 C
 7 D
 8 B
 9 A
 10 C
 11 B
 12 B
 13 B
 14 C
 15 C
 16 B
 17 B
 18 B
 19 B
 20 B
 21 A
 22 B
 23 C
 24 B
 25  C
 26 C (Əmək qabiliyyəti olmayanlar: 4 + 3 + 1 = 8 mln; Əmək ehtiyatı: 15 - 8 = 7 mln; İşsizlik: (0.7 / 7) × 100 = 10%)
 27 B (İşsiz sayı: 5 mln × 8% = 0.4 mln / 400 min)
 28 B (Ümumi işsizlik: 5% + 3% = 8%; Əmək ehtiyatı: (400 min / 8) × 100 = 5 mln)
 29 B
 30 B
 31 B
 32 C (1% azalma = 2.5% artım \rightarrow 3% azalma = 7.5% ÜDM artımı)
 33 A
 34 D
 35 B
 36 A (Tam məşğulluqda dövri işsizlik 0% olur)
 37 B
 38 B
 39 B
 40 C

                                                                                                                                      Aygün Qurbanova

MİQ,Sertifikasiya və abituriyent hazırlıqları üçün müraciət edə bilərsiniz.

Əlaqə: 050-768-97-12

İnstagram: cografiya_muellimi_aygun

Tiktok: cografiya_muellimi_aygun

Youtube: Aygün müəllimə ilə Coğrafiya